Ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για ένα λεπτό ζήτημα: την εργασιακή ένταξη προσφύγων και μεταναστών στην Ελλάδα. 

Της Μελπομένης Μαραγκίδου

Μας χωρίζουν περισσότερα από τέσσερα χρόνια από το καλοκαίρι του 2015, όταν χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες κατέφθαναν στην Ελλάδα με φουσκωτές βάρκες στα νησιά του Αιγαίου, με κίνδυνο τη ζωή τους. Τέσσερα (σχεδόν πέντε) χρόνια μετά, αντί να μιλάμε για την ένταξη αυτών των ανθρώπων ή την ασφαλή μετακίνησή τους στις χώρες προορισμού τους, μιλάμε για χιλιάδες εγκλωβισμένους σε άθλιες συνθήκες με αβέβαιο μέλλον μέσα σε κέντρα κράτησης. Μετά από αυτά τα χρόνια, λοιπόν, είναι επιτέλους ώρα να ξεκινήσει η συζήτηση για την ένταξή τους. Κι όταν μιλάμε για ένταξη, αναπόσπαστο κομμάτι της αποτελεί φυσικά η εργασία.

Ο Θοδωρής Μπογέας είναι project manager του HumanRights360, οργάνωσης που μεταξύ άλλων δραστηριοποιείται στον τομέα του προσφυγικού. Με την εμπειρία του από το πρόγραμμα (προ)ένταξης που υλοποιεί η οργάνωση στη δομή φιλοξενίας προσφύγων του Ελαιώνα, στον Σκαραμαγκά και στο ECHOHub Athens, λέει ότι η εργασιακή ένταξη των προσφύγων μπορεί να έχει οφέλη και για την ελληνική οικονομία και κοινωνία. «Πρόκειται για μια win-win κατάσταση. Οικονομικά, ενισχύεται η αγορά με ένα νέο ανθρώπινο δυναμικό με κατάρτιση και σε επαγγέλματα που βρίσκονται υπό εξαφάνιση στην Ελλάδα (π.χ. τεχνικά επαγγέλματα), ενισχύεται το ασφαλιστικό σύστημα με νέες εισφορές και προλαμβάνεται ο κίνδυνος να υπάρχει μια νέα πληθυσμιακή ομάδα που θα μείνει στην Ελλάδα και θα εξαρτηθεί από προνοιακού τύπου επιδόματα. Επιπλέον, μπορούν να ενισχυθούν περιοχές εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων με το ανθρώπινο δυναμικό που χρειάζονται. Αρκεί βέβαια να προστατευτεί η νόμιμη εργασία, καθώς οι εργοδότες συχνά εκμεταλλεύονται αλλοδαπούς και καταπατούν τα εργασιακά τους δικαιώματα», σημειώνει ο κ. Μπογέας και προσθέτει: 

«Υπάρχουν και πολύ σημαντικά κοινωνικά οφέλη που δε θα πρέπει να τα παραβλέπουμε. Ένας εργαζόμενος για να βιοποριστεί δεν καταφεύγει σε παράνομες δραστηριότητες, μπορεί και μένει σε οικήματα και δεν είναι στον δρόμο ή σε προστατευμένες δομές, αποκτά μια υγιή ταυτότητα η οποία θα μας κάνει όλες και όλους να νιώθουμε ασφαλείς».

Τι ισχύει για τους πρόσφυγες που ψάχνουν δουλειά

Η περιορισμένη προσφορά θέσεων εργασίας δεν είναι το μόνο πρόβλημα που μπορεί να αντιμετωπίζουν οι πρόσφυγες. Προκειμένου να μπορούν να δουλέψουν νόμιμα στην Ελλάδα πρέπει να πληρούν αρκετά κριτήρια. Όπως εξηγεί αναλυτικά ο κ. Μπογέας: «Για να μπορέσει να εργαστεί κάποιος νόμιμα στην Ελλάδα, θα πρέπει να έχει κάποιο νόμιμο τίτλο διαμονής κι εργασίας σε ισχύ, όπως είναι η άδεια παραμονής κι εργασίας (Residence and Working Permit) ή Δελτίο Αιτούντος Διεθνή Προστασία (Αιτών Άσυλο). Οι αναγνωρισμένοι πρόσφυγες αποκτούν άδεια διαμονής και εργασίας. Πολύ χοντρικά, υπάρχουν δύο διαφορετικοί τρόποι εξέτασης του αιτήματος για εργασία ενός αλλοδαπού: ο κώδικας μετανάστευσης και το σύστημα εξέτασης διεθνούς προστασίας. Σε ό,τι αφορά όσους δεν εμπίπτουν στη διεθνή προστασία (πρόσφυγες), υπάρχουν πάρα πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν τη πρόσβαση στην εργασία, η οποία είναι εξαιρετικά δύσκολη σε ορισμένες περιπτώσεις: ο τρόπος εισόδου στη χώρα, η χώρα καταγωγής, το είδος της εργασίας, οι δεσμοί με την Ελλάδα (π.χ. παντρεμένος με Έλληνα ή Ελληνίδα), τα έτη παραμονής στη χώρα και η ευαλωτότητα, είναι ενδεικτικά μερικοί παράγοντες που συνυπολογίζονται», εξηγεί και συνεχίζει:

«Σχετικά με τους αναγνωρισμένους πρόσφυγες, με την άδεια διαμονής που λαμβάνουν, έχουν και το δικαίωμα στην εργασία, εκδίδοντας τα απαραίτητα διοικητικά έγγραφα όπως ο ΑΦΜ και το ΑΜΚΑ, ο ΑΜΑ-ΙΚΑ (αν και υποτίθεται ότι θα καταργούνταν με τη δημιουργία του ΑΜΚΑ), ο λογαριασμός τραπέζης και αναλόγως την εργασία επιπρόσθετα έγγραφα/δικαιολογητικά. Η εμπειρία δείχνει ότι δεν είναι καθόλου εύκολο όσο ακούγεται, καθώς υπάρχουν αρκετές πολυπλοκότητες που εμποδίζουν την έκδοση των παραπάνω εγγράφων. Για παράδειγμα, η βεβαίωση κατοικίας, που για τους κατοίκους σε διαμερίσματα γίνεται μέσω του λογαριασμού, για έναν πρόσφυγα όμως είναι μια ολόκληρη διαδικασία».

Το μεγάλο ζήτημα εμφανίζεται με τους αιτούντες άσυλο, οι οποίοι μέχρι πρότινος είχαν ακριβώς τα ίδια δικαιώματα. Από τον Ιούλιο του 2019 όμως, έχει ανασταλεί η έκδοση ΑΜΚΑ, κάτι το οποίο επηρεάζει και την πρόσβασή τους στις υπηρεσίες υγείας. Υπάρχει όμως ακόμα ένα πρόβλημα όπως εξηγεί ο κ. Μπογέας: «Στις αρχές του Νοέμβρη ψηφίστηκε ο νέος νόμος, ο οποίος συνεχίζει να δίνει το δικαίωμα στην εργασία, αλλά με δύο βασικά προβλήματα: Αφενός, δίνει το δικαίωμα μετά από 6 μήνες που κάνει κάποιος αίτημα ασύλου. Στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, συνήθως το κάνουν αυτό, γιατί ο χρόνος αυτός μπορεί να είναι ικανός για να εξεταστεί το αίτημα (όπου στην Ελλάδα η μέχρι τώρα εμπειρία δείχνει ότι οι καθυστερήσεις μπορεί να φτάσουν μέχρι και τα 3 έτη) και αφετέρου προσφέρουν υπηρεσίες ένταξης μέσω της εκμάθησης της γλώσσας και της κουλτούρας του τόπου. Στην Ελλάδα, δεν υπάρχουν τέτοιου είδους υπηρεσίες που να προσφέρονται από το κράτος και όσες ΜΚΟ προσφέρουν μαθήματα, δεν επαρκούν για να καλύψουν το σύνολο του πληθυσμού. Αφετέρου, ο ΑΜΚΑ αντικαθίσταται από έναν νέο αριθμό τον ΠΑΑΥΠΑ (Προσωρινός Αριθμός Ασφάλισης και Υγειονομικής Προστασίας Αλλοδαπού), για τον οποίο όμως δεν έχει προβλεφθεί ο τρόπος χορήγησης (ξέρουμε ότι θα επιβαρυνθεί ξανά η Υπηρεσία Ασύλου), ούτε πώς θα τον δέχεται το ηλεκτρονικό σύστημα (π.χ. ΕΡΓΑΝΗ). Αποτέλεσμα; Οι άνθρωποι αδρανοποιούνται χάνοντας τις εργασιακές τους δεξιότητες, μένουν άπραγοι και ωθούνται από σύστημα στη παράνομη εργασία», καταλήγει ο κ. Μπογέας.

Η περίπτωση της Ιαπωνίας

Η Ιαπωνία ήταν μια από τις λιγότερο φιλόξενες χώρες του ανεπτυγμένου κόσμου για τους αιτούντες άσυλο. Το 2016 δέχθηκε μόνο 28 άτομα, αν και το σύνολο των αιτήσεων που είχαν κατατεθεί έφτανε τις 10.091. Έτσι, την επόμενη χρονιά, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) κάλεσε τη χώρα να παράσχει άσυλο σε περισσότερους ανθρώπους, αφού το Τόκιο έδωσε το καθεστώς πρόσφυγα σε μόλις τρεις ανθρώπους το πρώτο εξάμηνο του 2017.

Το 2018, σημειώθηκε μία τελείως διαφορετική στροφή στο ζήτημα, λόγω και της ανάγκης για εργατικά χέρια ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων στο Τόκιο το 2020. Η κυβέρνηση αποφάσισε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα του γερασμένου εργατικού δυναμικού της Ιαπωνίας με την ενσωμάτωση προσφύγων. Έτσι, το κοινοβούλιο ενέκρινε νομοσχέδιο για την αναθεώρηση του συστήματος χορήγησης βίζας, με σκοπό να επιτρέψει την είσοδο στη χώρα σε εκατοντάδες χιλιάδες μετανάστες εργάτες. Η αντιπολίτευση άσκησε δριμεία κριτική στο νομοσχέδιο, υποστηρίζοντας ότι αυτό δεν αντιμετωπίζει με ικανοποιητικό τρόπο τις ανησυχίες για τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας των μεταναστών. Αν λοιπόν συμπεραίνουμε κάτι από αυτό το παράδειγμα της Ιαπωνίας είναι ότι δεν έχει σημασία μόνο να δίνουμε δουλειά στους πρόσφυγες, αλλά πώς διαμορφώνουμε το εργασιακό πλαίσιο ώστε να εξασφαλίζει για όλους αξιοπρεπείς συνθήκες. Το στοίχημα αυτό για εμάς στην Ελλάδα ακόμα αιωρείται.